Paradoksy przejrzystości wynagrodzeń #3: Czy przejrzystość wynagrodzeń pogorszy nam nastrój?

Przejrzystość wynagrodzeń bywa przedstawiana jako remedium na rozmaite problemy organizacyjne. Większa motywacja, silniejsze poczucie sprawiedliwości oraz wyższe zaangażowanie pracowników to tylko niektóre z jej przewidywanych korzyści. Innego spojrzenia dostarcza jednak psychologiczna teoria porównań społecznych, ktora wskazuje, że porównania z innym maj negatywne konsekwencje.

W metaanalizie obejmującej ponad 60 lat badań nad teorią porównań społecznych Gerber i współpracownicy (2018) stwierdzili, że ludzie najczęściej porównują się z osobami lepszymi od siebie, mimo że takie porównania zazwyczaj prowadzą do pogorszenia nastroju i obniżenia samooceny. Popularne przekonanie, że porównywanie się z lepszymi działa motywująco i inspirująco, znajduje jedynie ograniczone potwierdzenie. W praktyce częściej wywołuje ono negatywne emocje. Paradoks polega na tym, że mimo tych frustrujących konsekwencji nadal wolimy porównywać się z osobami stojącymi wyżej od nas niż z tymi, którym wiedzie się gorzej. Co więcej, porównania bolą nas tym bardziej, im bliższa jest nam osoba, do której się odnosimy. Znacznie bardziej frustrujące może być to, że więcej zarabia współpracownik, kolega ze studiów czy przyjaciel, niż informacja o majątku miliardera, z którym nie mamy żadnego realnego punktu styku.

Steffens i współautorzy (2026) zwracają uwagę, że w ciągu ostatnich 50 lat różnica pomiędzy wynagrodzeniem prezesa (CEO) a medianą płac pracowników znacząco się zwiększyła, osiągając poziom około 268:1, podczas gdy wcześniej wynosiła około 20:1. Aby zbadać konsekwencje tak dużych nierówności płacowych dla pracowników oraz zewnętrznych interesariuszy, badacze przeprowadzili metaanalizę eksperymentów, które to zagadnienie badały. W przeciwieństwie do badań opartych na obserwacji, eksperymenty umożliwiają bardziej wiarygodne określenie zależności przyczynowo-skutkowych. Wyniki wskazały, że wysokie wynagrodzenia osób zajmujących najwyższe stanowiska kierownicze wiążą się z negatywnym postrzeganiem organizacji zarówno przez pracowników (np. negatywne postawy), jak i interesariuszy (np.: niższa atrakcyjność organizacji), Co ważne, reakcje te były podobne niezależnie od tego, czy wynagrodzenie lidera przedstawiano jako konkretną kwotę, czy jako relację do zarobków zatrudnionych. Dodatkowo wykazano, że przedstawianie argumentów uzasadniających wysokość wynagrodzenia CEO, czy sposób komunikacji informacji o wynagrodzeniach, nie wpływał na redukcje jego negatywnych efektów.

Badania Ockenfelsa i współpracowników (2010) również pokazały, że wyjaśnianie różnic w wynagrodzeniach nie zawsze przynosi pozytywne efekty, a niekiedy może nawet prowadzić do skutków odwrotnych od zamierzonych. Menedżerowie, którzy szczegółowo znali zasady wyliczania premii, w tym wysokość budżetu premiowego przypadającego na pracownika oraz reguły jego podziału, często zakładali, że należy im się maksymalna możliwa premia. Gdy ostatecznie otrzymywali niższą kwotę, odczuwali znacznie większą frustrację niż pracownicy z innego oddziału, w którym stosowano identyczny system premiowania, ale nie ujawniano szczegółowych informacji o zasadach przyznawania premii. Autorzy doszli do wniosku, że znajomość szczegółowych zasad premiowania tworzyła dla menedżerów punkt odniesienia, względem którego oceniali własne wyniki. Możliwy poziom premii stawał się w ich oczach kwotą, która im się należy. W konsekwencji otrzymanie nawet wysokiej premii mogło prowadzić do niezadowolenia, jeżeli była ona niższa od tego punktu odniesienia. Innymi słowy, źródłem frustracji nie była niska wartość premii sama w sobie, lecz fakt, że okazała się ona mniejsza od poziomu oczekiwanego. Tutaj porównania nie dotyczyły innych osób, lecz punktu odniesienia, który pracownicy sami sobie wytworzyli na podstawie ujawnionych informacji o wynagrodzeniach.

Również Cullen i Perez-Truglia (2022), wykazali występowanie efektu porównań społecznych. Informacje o wynagrodzeniach osób zajmujących podobne stanowiska okazywały się demotywujące dla pracowników. Z kolei dane dotyczące zarobków menedżerów mogły działać motywująco, ponieważ sygnalizowały potencjalne możliwości awansu oraz możliwość wyższych dochodów w przyszłości. Efekt ten występował jednak wyłącznie wśród osób przekonanych, że same mają realną szansę objąć stanowisko menedżerskie w przyszłości. Mechanizm ten może również częściowo wyjaśniać, dlaczego ujawnianie wysokich wynagrodzeń prezesów zarządów wywołuje negatywne reakcje wśród pracowników (Steffens i wspł., 2026). Dla większości zatrudnionych stanowisko CEO pozostaje bowiem poza realistycznym zasięgiem ich ścieżki kariery, przez co takie informacje sprzyjają raczej niekorzystnym porównaniom społecznym niż wzrostowi motywacji do pracy.

Wszystko to sugeruje, że przejrzystość wynagrodzeń, rozumiana jako ujawnianie informacji o wysokości płac, może wywoływać również negatywne konsekwencje. Nawet jeśli wysokie wynagrodzenie innych jest w pełni uzasadnione wynikami, kompetencjami czy większym wysiłkiem, może wywoływać porównania prowadzące do frustrację i niezadowolenie, ponieważ ludzie spontanicznie odnoszą własną sytuację do osób w lepszej sytuacji, co często prowadzi do mniej korzystnej oceny samego siebie.

Dane zamiast intuicji – nie każda transparentność pomaga

Na przejrzystość wynagrodzeń warto patrzeć przez pryzmat badań i danych, a nie wyłącznie przez różowe okulary intuicji czy oczekiwań społecznych. Przejrzystość nie jest rozwiązaniem neutralnym, a jej efekty mogą zależeć od sposobu, w jaki zostanie zaprojektowana i wdrożona.

Lepiej zapobiegać niż wyjaśniać – porównań nie da się łatwo odkręcić

Dla organizacji ważne jest pytanie: w jakich sytuacjach przejrzystość wynagrodzeń prowadzi do porównań społecznych i co robić by minimalizować negatywne skutki tych porównań. Generalnie model porównań społecznych zakłada, że porównywanie się z innymi jest wpisane w naszą ludzką naturę mimo tego, że zwykle prowadzi do negatywnych emocji. Jeśli już dojdzie do porównań, to ich wyjaśniacie może mieć niewielki efekt, zatem istotne jest to, by im zapobiegać.

Nie każda transparentność jest taka sama – jawność reguł tak, pensji nie

Różne formy przejrzystości mogą prowadzić do różnych efektów. Czym innym jest przejrzystość zasad wynagradzania, a czym innym ujawnianie płac. O ile transparentne reguły mogą, wzmacniać poczucie sprawiedliwości – jeśli nie tworzą punktu odniesienia –, o tyle informacje o zarobkach konkretnych osób mogą uruchamiać porównania społeczne, prowadząc do zazdrości i negatywnych konsekwencji.

Ludzie mają emocje – transparentność to nie tylko liczby

Wdrażając przejrzystość wynagrodzeń, warto pamiętać, że pracownicy reagują nie tylko na fakty, lecz także emocjami. Nawet najbardziej racjonalne i uzasadnione różnice płacowe mogą wywoływać poczucie niesprawiedliwości. Dlatego projektowanie i komunikowanie przejrzystości wynagrodzeń powinno uwzględniać nie tylko kwestie merytoryczne, lecz także to jak będziemy radzić sobie z negatywnymi emocjami pracowników czy interesariuszy.

Zależy, z kim się porównujemy szef (czasem) inspiruje, kolega irytuje

Przydatne może być odróżnianie przejrzystość horyzontalnej – między osobami na tym samym poziomie organizacji – od przejrzystości wertykalnej, czyli między różnymi szczeblami hierarchii. Przejrzystość i zrozumiałość wynagrodzeń osób wyżej w hierarchii może działać motywująco, o ile pracownik ma poczucie, że sam aspiruje do tej roli. Natomiast przejrzystość wynagrodzeń osób na tym samym poziomie zwykle budzi raczej zazdrość niż motywacje, nawet jeśli różnice są uzasadnione i wytłumaczone. W konsekwencji ujawnianie wynagrodzeń na tym samym poziomie organizacji może prowadzić do niepożądanych skutków ubocznych.

Bibliografia

Cullen, Z., & Perez-Truglia, R. (2022). How much does your boss make? The effects of salary comparisons. Journal of Political Economy, 130(3), 766-822. https://doi.org/10.1086/717891

Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A social comparison theory meta-analysis 60+ years on. Psychological Bulletin, 144(2), 177–197. https://doi.org/10.1037/bul0000127

Kulikowski, K. (2026). Czy przejrzystość wynagrodzeń obniży naszą samoocenę i pogorszy nam nastrój? [Post na LinkedIn]. LinkedIn. https://lnkd.in/p/eGH-UiNW

Ockenfels, A., Sliwka, D., & Werner, P. (2015). Bonus payments and reference point violations. Management Science, 61(7), 1496-1513. https://doi.org/10.1287/mnsc.2014.1949

Steffens, N. K., Swaryandini, G., Peters, K., Fonseca, M. A., Ellemers, N., Haslam, S. A., Baillie, M., Gotterson, R., Hagan, W., Hurren, L., & Spencer, L. (2026). At what Price? A Meta-analysis of experiments assessing the impact of leader pay on employees and stakeholders. The Leadership Quarterly, 37(5), 101989. https://doi.org/10.1016/j.leaqua.2026.101989

Leave a Reply